Sebastian Błażyca · psychologia / doświadczenie / psychoedukacja

Współwystępowanie ADHD i uzależnień — osobista i ekspercka perspektywa

17 września 2025 · 10 minut czytania

Cześ Wy!

Niedawno wziąłem udział w webinarze Fundacji ETOH „Współwystępowanie ADHD z uzależnieniami”, organizowanym wspólnie z Krajowym Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Temat nie był dla mnie czysto teoretyczny — dotyczy mnie osobiście. Mam zdiagnozowane ADHD i doświadczyłem problemów z uzależnieniem od alkoholu.

W tym wpisie łączę własną historię z wiedzą zdobytą podczas studiów, webinaru i wielu godzin eksplorowania tematu. Przedstawiam fakty naukowe, aktualne statystyki, badania po 2020 roku i mechanizmy łączące ADHD z uzależnieniami. Wspominam również o publicznym ogłoszeniu KCPU dotyczącym badania pilotażowego ADHD i zaburzeń związanych z używaniem substancji.

Osobista perspektywa: ADHD i uzależnienie idą w parze

Jako osoba dorosła z ADHD wiem, jak trudne potrafią być niepokój, gonitwa myśli, impulsywność i problemy z koncentracją. W młodości nie rozumiałem źródła tych trudności. Sięgałem po alkohol i inne używki, by choć na chwilę „uspokoić głowę”.

Ten mechanizm nie jest rzadkością. Wiele osób z nierozpoznanym lub nieleczonym ADHD szuka ukojenia w substancjach psychoaktywnych. Alkohol czy inne używki bywają łatwiej dostępne niż właściwa wiedza o ADHD i pomoc terapeutyczna. Już nastolatki próbują w ten sposób samodzielnie się „leczyć”.

Tak było u mnie. Alkohol chwilowo pomagał zmniejszyć lęk, napięcie, chaos myśli i skutki nieprzepracowanej traumy. Ta ulga była jednak złudna i krótkotrwała. Coraz częstsze sięganie po używkę pogłębiało problemy, niszczyło relacje i zdrowie.

Dopiero po latach, gdy zdiagnozowano u mnie ADHD — byłem wtedy trzeźwy od pięciu lat — spojrzałem na swoją historię inaczej. Zrozumiałem, jak silnie nadużywanie alkoholu wiązało się z nierozpoznanym ADHD, problemami z regulacją emocji i ciągłym szukaniem wyciszenia. Badania i zalecenia kliniczne wspierają ocenę obu problemów, ale nie dają podstaw do obietnicy, że samo leczenie ADHD zapobiegnie używaniu substancji. Moja droga pokazuje, jak ważna bywa właściwa diagnoza u osoby zmagającej się z uzależnieniem.

Fakty i liczby

Co mówią badania o skali współwystępowania ADHD i uzależnień? Zjawisko jest powszechne, choć przez lata niedoceniane.

ADHD często współwystępuje z zaburzeniami używania substancji w populacjach klinicznych. Meta-analiza 31 badań oszacowała odsetek ADHD w takich grupach na około 21 procent. To wynik dla osób leczonych lub badanych z powodu problemu używania substancji, a nie odsetek dla wszystkich dorosłych; badania różniły się metodą i definicją.

Wynik zależy od próby. Odsetek może różnić się między substancjami, ośrodkami, narzędziami przesiewowymi i kryteriami diagnozy. Dlatego nie przenoszę jednego procentu na wszystkich pacjentów ani na populację ogólną; konkretna liczba wymaga własnego źródła, daty i mianownika.

ADHD i zaburzenia używania substancji mogą współwystępować także u młodych dorosłych. Kanadyjska analiza osób w wieku 20–39 lat wykazała wyższe skorygowane szanse SUD w grupie z ADHD. To wynik konkretnej populacji i badania obserwacyjnego, a nie diagnoza każdej osoby z ADHD ani dowód jednej przyczyny.

Problem wymaga lepszego wykrywania. W ośrodkach leczenia uzależnień warto oceniać, czy obok problemu używania substancji występują objawy ADHD, ale lokalne odsetki wymagają osobnych badań z podanym narzędziem, próbą i mianownikiem. Nie przedstawiam tu niezweryfikowanej liczby jako danych dla Polski lub Europy.

Dlaczego ADHD zwiększa podatność na nałogi?

Impulsywność i problemy z kontrolą

ADHD wiąże się m.in. z trudnością hamowania impulsów. Działanie pod wpływem chwili i bez rozważenia konsekwencji ułatwia eksperymentowanie oraz przekroczenie granicy między okazjonalnym używaniem a nadużywaniem.

Wspólne podłoże neurobiologiczne

ADHD i uzależnienia mogą mieć częściowo wspólne czynniki związane z impulsywnością, nagrodą i szukaniem szybkiej ulgi. To możliwy opis jednego z mechanizmów, nie pełne wyjaśnienie i nie przewidywanie losu konkretnej osoby.

Czynniki genetyczne i biologiczne

Badania nad współwystępowaniem wskazują na częściowe nakładanie się czynników biologicznych, ale nie pozwalają przewidzieć na tej podstawie historii jednej osoby. Wspólne czynniki nie oznaczają jednej przyczyny ani nie zastępują diagnozy.

Samoleczenie emocji i stresu

Niepowodzenia szkolne, krytyka, chaos w pracy i trudności w relacjach mogą prowadzić do niskiej samooceny, frustracji i przewlekłego stresu. Część osób opisuje wtedy alkohol lub inną substancję jako próbę szybkiej poprawy nastroju, ucieczki czy wyciszenia; „samoleczenie” jest tu hipotezą lub opisem doświadczenia, nie uniwersalną motywacją.

W krótkim okresie używki mogą łagodzić niektóre odczuwane objawy — uspokajać gonitwę myśli czy napięcie. W dłuższej perspektywie nasilają jednak problemy z nastrojem, koncentracją i codziennym funkcjonowaniem. Powstaje błędne koło: potrzeba ulgi prowadzi do coraz częstszego używania, a ono pogarsza sytuację, z której człowiek próbuje uciec.

ADHD zwiększa podatność na uzależnienie poprzez splot czynników behawioralnych i biologicznych. Impulsywność sprzyja ryzykownym zachowaniom, układ nagrody wzmacnia atrakcyjność szybkiej ulgi, a trudności życiowe popychają do samoleczenia. Bez odpowiedniej pomocy oba problemy mogą wzajemnie się napędzać.

Polski kontekst: badanie pilotażowe ADHD i SUD

Jeszcze niedawno w Polsce rzadko mówiono o podwójnej diagnozie ADHD i uzależnienia u dorosłych. Osoby uzależnione trafiały na terapię, ale nie zawsze sprawdzano, czy u podłoża ich problemów mogą leżeć zaburzenia neurorozwojowe. Z kolei w leczeniu ADHD problemy z substancjami traktowano czasem jako osobny temat.

Publiczne ogłoszenie KCPU z 21 grudnia 2023 r. przewidywało od 2 kwietnia 2024 r. do 31 grudnia 2025 r. badanie pilotażowe współwystępowania ADHD i zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych w polskiej populacji dorosłych. Celem było oszacowanie rozpowszechnienia tego współwystępowania oraz opracowanie rekomendacji dotyczących pracy terapeutycznej i rozwiązań systemowych.

W ogłoszeniu opisano plan metodologiczny: co najmniej 300 dorosłych osób zgłaszających się na leczenie uzależnienia, przesiew ADHD z kierowaniem osób z podejrzeniem do specjalisty, wywiady z ekspertami oraz wskazanie narzędzi diagnostycznych i przesiewowych. To opis planowanego zadania konkursowego; w tym dokumencie nie ma wyników badania ani potwierdzenia jego realizacji.

Powstają też pierwsze programy dla osób z podwójną diagnozą. Leczenie obu problemów powinno odbywać się równolegle i w skoordynowany sposób. Skupienie się wyłącznie na uzależnieniu z pominięciem ADHD utrudnia utrzymanie zmiany. Samo leczenie ADHD bez zaadresowania uzależnienia również może być niewystarczające.

Potrzeba lepszej diagnostyki i systemowego wsparcia

Z perspektywy osoby doświadczonej przez ADHD i uzależnienie oraz psychologa widzę jeden kluczowy wniosek: trzeba poprawić wykrywanie ADHD u dorosłych, szczególnie wśród osób zmagających się z nałogami, i zapewnić im zintegrowaną pomoc.

Dorośli trafiają do specjalistów z depresją, lękiem lub uzależnieniem, podczas gdy neurorozwojowe źródło części trudności pozostaje niezauważone. Pacjent może latami przechodzić kolejne terapie, nie rozumiejąc całego obrazu.

Mam nadzieję, że osoba zgłaszająca się po pomoc z powodu uzależnienia będzie rutynowo badana również pod kątem ADHD. „Podwójna diagnoza” nie powinna być wyjątkiem tam, gdzie jest uzasadniona. Pomoc może łączyć diagnostykę psychiatryczną, dopasowaną farmakoterapię, psychoterapię uzależnień, techniki CBT, trening organizacji życia i grupy wsparcia.

Lepsza diagnostyka może chronić przed nawrotem, dalszą utratą zdrowia, a czasem uratować życie. Potrzebujemy edukacji terapeutów uzależnień o ADHD, dostępnej diagnostyki w placówkach i kampanii uwrażliwiających na podwójną diagnozę.

Moje doświadczenie nauczyło mnie, że z ADHD i uzależnieniem można zdrowieć, ale potrzebna jest właściwa pomoc. Gdy nazwałem oba problemy i zacząłem zajmować się nimi równocześnie, poczułem ulgę i nadzieję. Czasem zastanawiam się, co byłoby, gdyby ADHD rozpoznano wcześniej. Dziś doceniam, że lepiej później niż za późno.

Życie z podwójną diagnozą nie musi oznaczać podwójnie przegranego życia. Świadomość problemu i korzystanie z wiedzy naukowej pozwalają skuteczniej wspierać ludzi.

Podpisano: Atypowy Seba

Źródła i ograniczenia

Artykuł ma charakter psychoedukacyjny. Dane medyczne i statystyki wymagają każdorazowo weryfikacji w aktualnych źródłach przed wykorzystaniem klinicznym lub publikacją naukową.

Aktualizacja redakcyjna:

Tekst ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje diagnozy, leczenia ani interwencji kryzysowej.